18
Tuy nhiên, hầu hết chúng tôi đều nằm đâu đó ở giữa hai phe này và tổ chức bộ não thành khoảng vài trăm phần. Bản thân tôi là một người "thích chia nhỏ", tôi thích có hàng ngàn bộ phận cụ thể để nghiên cứu.
Nhưng vì mục đích đơn giản hóa, đặc biệt là khi giảng dạy hoặc viết một bài báo khoa học, tôi thích sắp xếp bộ não theo mô hình "Khối Rubik" 3×3×3. Bộ não gồm hai mươi bảy phần này là mức tối giản nhất mà tôi có thể chấp nhận để vẫn có thể ngủ ngon mỗi đêm mà không vi phạm định luật đầu tiên về sự đơn giản trong khoa học của Einstein:
"Mọi thứ nên được thực hiện đơn giản nhất có thể, nhưng không được đơn giản hơn thế." Mọi người đều quen thuộc với ý tưởng rằng chúng ta có não trái và não phải. Nhưng cách quan niệm này lại thiếu sót một cách thảm hại ở một vài khía cạnh quan trọng.
Ở trang tiếp theo là hình vẽ mặt bên của não ở phía trên bên trái, một góc nhìn từ trên xuống, và một góc nhìn vào phần giữa (medial) của bộ não mà bạn sẽ thấy nếu cắt đôi bộ não theo chiều dọc.
Phần trung gian giữa bán cầu trái và phải này còn được gọi là thùy limbic, từ chữ limbus có nghĩa là "rìa" trong tiếng Latinh; ở đây nó ám chỉ một vòng tròn khép kín của lớp vỏ não cổ xưa liên quan đến cảm xúc, sự chú ý, trí nhớ, việc chuyển đổi giữa trạng thái nhận thức và cảm xúc, và thậm chí là giúp bạn nhận ra liệu có ai đó đã "thó" mất một miếng khoai tây chiên của mình khi bạn đang không để ý hay không.
Cách chia tiếp theo của khối Rubik não bộ là từ trước (anterior) ra sau (posterior). Vùng vỏ não nằm ở phía sau cùng chuyên trách hệ thống cảm giác thị giác, cũng như các vùng vỏ não "liên hợp", vốn có chức năng phức tạp hơn việc chỉ nghe, nhìn hay chạm đơn thuần; đó là các nhiệm vụ nhận thức như xử lý không gian.
Thế giới bên ngoài – trên, dưới, trái, phải, gần, xa – được lập bản đồ lên vỏ não ở phần trên của vùng phía sau, gọi là vỏ não đỉnh trên (superior parietal cortex). Những người bị tổn thương vùng não này ở một bên sẽ lờ đi một nửa thế giới cảm giác của họ.
Chẳng hạn, họ có thể chỉ nhận thấy các con số ở nửa bên trái của mặt đồng hồ mà không thấy nửa bên phải. Nếu đưa cho họ một vòng tròn trống, họ sẽ điền đủ các số từ 1 đến 12, nhưng tất cả chúng sẽ bị dồn vào chỉ một nửa mặt đồng hồ.
Nếu tổn thương xảy ra ở bán cầu não điều khiển bàn tay không thuận (giả sử là vỏ não đỉnh trên bên phải đối với một người thuận tay phải, vì mỗi bán cầu não điều khiển nửa cơ thể đối diện), họ sẽ tiến thêm một bước nữa trong chứng "mất nhận thức" (agnosia) của mình.
Họ vẫn có thể cử động chân đối diện và cảm thấy đau khi bị véo vào chân đó, nhưng họ có thể yêu cầu bác sĩ hoặc y tá nhấc cái chân đó ra khỏi giường bệnh vì cho rằng nó là vật thể lạ và không thuộc về cơ thể mình.
Một chức năng khác của vùng phía sau này là hiểu và tạo ra khái niệm ngôn ngữ. Ở bán cầu não ưu thế (bên trái nếu bạn thuận tay phải), chức năng ngôn ngữ này giúp chúng ta làm chủ cú pháp và ngữ pháp; trong khi ở bán cầu não không ưu thế, nó cho phép chúng ta hiểu được ngữ điệu, nhịp điệu của ngôn ngữ cũng như sự hài hước.
Có vẻ như chức năng của bán cầu ưu thế do di truyền quyết định nhiều hơn, còn chức năng của bán cầu không ưu thế lại được nhào nặn bởi môi trường. Nghĩa là, bạn sẽ học cách bắt chước giọng điệu, nhịp điệu và tiếng địa phương từ gia đình và bạn bè, nhưng khả năng cơ bản về ngữ pháp và cú pháp lại mang tính di truyền cao hơn.
Con người có xu hướng tiếp nhận ngữ điệu và nhịp điệu nói vào khoảng thời gian dậy thì, nhưng phạm vi và khả năng của mỗi cá nhân rất khác nhau. Trong trường hợp của Henry Kissinger và em trai Walter (những người chạy trốn khỏi Đức Quốc xã vào năm 1938), khi Henry 16 tuổi còn em trai 14 tuổi, người anh vẫn giữ chất giọng Frankish đặc sệt trong khi Walter lại nói giọng rặt Mỹ.
Trong khu vực giữa của khối Rubik bán cầu não, có các vùng cảm giác thân thể và vận động. Chúng lập bản đồ các cảm giác trên da ở nửa sau của phần giữa này, và lập bản đồ các vùng điều khiển cơ bắp của cơ thể.
Ngay phía trước vỏ não vận động này là vỏ não tiền vận động, liên quan đến việc lập kế hoạch cho các chuyển động và học các quy tắc như cách vung gậy golf hay chơi đàn piano. Hai vùng vỏ não liên quan đến vận động này tạo thành một dải trên mỗi bán cầu não, có kích thước và vị trí giống như phần quai của một chiếc tai nghe chụp tai.
Phần phía trước (anterior) là vỏ não tiền trán (prefrontal cortex), chịu trách nhiệm cho các chức năng điều hành (executive functions) của não bộ, bao gồm việc nắm rõ các quy tắc, lập kế hoạch và kích hoạt trí nhớ ngắn hạn.
Loại trí nhớ "nháp" này chỉ kéo dài vài giây hoặc vài chục giây, giúp chúng ta nhớ số điện thoại đủ lâu để quay số, và cho ta biết mà không cần nhìn rằng mình vừa đặt ly nước ở đâu khi đang ăn hoặc đang chơi poker.
Vỏ não tiền trán là vùng não quan trọng nhất trong việc định hình tính cách, nhân cách, và kiểm soát các xung động, sự ám ảnh và hành vi phản xã hội. Bên cạnh việc là nơi ngự trị của ý chí, vỏ não tiền trán còn liên quan đến vô số chức năng mà chúng ta coi là đặc biệt phát triển ở linh trưởng, nhất là ở con người.
Chúng bao gồm cái được gọi là "ký ức về tương lai", nghĩa là khả năng phóng chiếu tâm trí vào tương lai để hình dung, hay thực sự là trải nghiệm, cảm giác của mình khi nhớ lại một hành động chưa hề diễn ra.
Điều này tương tự như cảm giác hân hoan khi bạn đang chơi cờ và biết rằng chỉ sau năm nước đi nữa bạn sẽ hạ gục đối thủ. Sự thấu thị về tương lai giả tưởng này nằm trong một mạch điện tập trung ở vỏ não tiền trán.
Bạn đang đọc truyện trên: Truyen3h.Co