Câu 9
1. Phần nhận diện điều kiện và yếu tố ảnh hưởng đến các loại hình tai biến
- Các thông số của các nhóm yếu tố (6 nhóm)
- Vai trò và sự thay đổi của các nhóm có ảnh hưởng như thể nào đối với các loại hình tai biến, đặc biệt liên hệ với điều kiện Mưa, Biến đổi khí hậu
Các Thông Số Thuộc Sáu Nhóm Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tai Biến
Nhóm yếu tố địa hình và địa mạo đóng vai trò tiền đề định hình quy mô và năng lượng của tai biến với các thông số cơ bản bao gồm độ cao tuyệt đối, độ dốc sườn, hướng phơi và hình thái mặt cắt. Các đặc trưng này trực tiếp quyết định thế năng, tốc độ dòng chảy bề mặt và không gian phát triển của các khối sạt lở hoặc dòng lũ bùn đá khi có tác động từ bên ngoài.
Nhóm yếu tố địa chất và thạch học quyết định tính chất cơ lý của vật liệu tạo nên bề mặt trái đất, được đánh giá qua các thông số về loại đá móng, mức độ phong hóa, hệ thống đứt gãy và bề dày của lớp phủ nứt nẻ. Những vùng có cấu trúc địa chất dập vỡ mạnh, nhiều đứt gãy hoạt động hoặc lớp vỏ phong hóa dày luôn là nơi tiềm ẩn nguy cơ rất cao xảy ra các tai biến liên quan đến sự dịch chuyển khối đất đá.
Nhóm yếu tố khí tượng và thủy văn đóng vai trò là tác nhân kích hoạt trực tiếp hầu hết các tai biến trên đất liền, bao gồm các thông số về lượng mưa tích lũy, cường độ mưa tối đa, mật độ mạng lưới sông suối và biên độ dao động mực nước. Đây là nhóm yếu tố có tính biến động rất cao theo thời gian và không gian, mang tính chất quyết định đến tính chu kỳ và thời điểm bùng phát của các hiện tượng cực đoan.
Nhóm yếu tố thảm phủ thực vật và hiện trạng sử dụng đất thể hiện khả năng bảo vệ bề mặt tự nhiên, được đo lường thông qua các thông số về tỷ lệ che phủ rừng, loại cây trồng, cấu trúc nhiều tầng của tán lá và mức độ chuyển đổi mục đích sử dụng đất đai. Lớp thảm phủ này đóng vai trò như một lớp áo giáp tự nhiên giúp cản lại động năng của hạt mưa, giảm tốc độ dòng chảy mặt và giữ ổn định lớp đất mặt.
Nhóm yếu tố thổ nhưỡng liên quan trực tiếp đến khả năng thấm và giữ nước của bề mặt tự nhiên, bao gồm các thông số kỹ thuật như thành phần cơ giới của đất, độ xốp, bề dày lớp đất mặt và khả năng bão hòa nước. Các loại đất có độ rỗng lớn nhưng khả năng liên kết kém sẽ rất dễ bị rửa trôi, xói mòn hoặc sụp đổ hoàn toàn cấu trúc khi ngậm quá nhiều nước.
Nhóm yếu tố hoạt động nhân sinh phản ánh mức độ con người can thiệp vào tự nhiên, được thống kê qua các thông số về mật độ dân số, khối lượng đào đắp mở đường, diện tích xây dựng công trình và tải trọng tĩnh của các khu định cư trên sườn dốc. Sự phát triển hạ tầng thiếu đồng bộ và sự can thiệp thô bạo của con người thường làm biến dạng hoàn toàn các thông số của năm nhóm yếu tố tự nhiên kể trên.
Vai Trò và Sự Thay Đổi Của Các Nhóm Yếu Tố Đối Với Tai Biến
Sự tương tác tổng hòa giữa sáu nhóm yếu tố kể trên quyết định mức độ ổn định của môi trường tự nhiên, trong đó các yếu tố tĩnh như địa hình và địa chất tạo ra môi trường nền tảng để ủ mầm nguy cơ, còn các yếu tố động như khí tượng và con người đóng vai trò là tác nhân kích hoạt thảm họa bùng phát trên thực tế.
Sự biến đổi nhanh chóng của các yếu tố nhân sinh đang trực tiếp phá vỡ thế cân bằng bền vững vốn có của tự nhiên, điển hình là việc cắt xẻ sườn đồi để làm đường hoặc xây nhà khiến độ dốc sườn bị thay đổi đột ngột. Hoạt động này làm mất đi chân đế giữ ổn định cho các khối đất đá bên trên, tạo ra những vách taluy chênh vênh cực kỳ nhạy cảm với các chấn động nhẹ hoặc khi có mưa lớn.
Sự suy giảm nghiêm trọng của nhóm yếu tố thảm phủ thực vật do chặt phá rừng bừa bãi làm mất đi chức năng điều tiết nước tự nhiên, khiến cho quá trình xâm thực diễn ra với tốc độ nhanh hơn rất nhiều lần. Việc mất đi lớp thảm thực vật đồng nghĩa với việc mất đi hệ thống rễ cây sâu đan xen nhau, vốn là một màng lưới sinh học tự nhiên neo giữ chặt chẽ các lớp đất đá vào nền móng vững chắc bên dưới.
Mối Liên Hệ Đặc Biệt Với Điều Kiện Mưa và Biến Đổi Khí Hậu
Lượng mưa và cường độ mưa là tác nhân then chốt quyết định sự sống còn đối với sự ổn định của các sườn dốc và lưu vực sông, bởi vì nước mưa khi ngấm sâu vào lòng đất sẽ trực tiếp làm tăng trọng lượng của khối trượt bề mặt. Nghiêm trọng hơn, lượng nước dồi dào này tạo ra áp lực nước lỗ rỗng cực lớn bên trong các khe nứt, làm triệt tiêu hoàn toàn lực ma sát giữa các lớp vật liệu và đẩy khối đất đá trượt dài xuống chân núi.
Dưới tác động của biến đổi khí hậu, quy luật phân bố mưa truyền thống đang bị biến dạng hoàn toàn với sự xuất hiện ngày càng dày đặc của các trận mưa cực đoan mang theo lượng nước khổng lồ trút xuống trong một khoảng thời gian rất ngắn. Cường suất mưa quá lớn này vượt xa khả năng thấm của đất và khả năng tiêu thoát nước tự nhiên của các mạng lưới sông suối, dẫn đến việc hình thành các dòng chảy mặt với sức tàn phá khủng khiếp gạt phăng mọi chướng ngại vật.
Sự kết hợp vô cùng nguy hiểm giữa nhữngtrận mưa cực đoan dị thường do biến đổi khí hậu và bề mặt địa hình đã bị conngười làm suy thoái tạo ra một hiệu ứng cộng hưởng thảm khốc không thể vãn hồi.Chính sự cộng hưởng này làm cho các loại hình tai biến như lũ quét và trượt lởđất bùng phát với quy mô lớn hơn, tốc độ tàn phá nhanh hơn và diễn biến phức tạpvượt ra ngoài mọi kịch bản phòng chống hay các mô hình dự báo truyền thống.
Bạn đang đọc truyện trên: Truyen3h.Co